Boat navigating the river

Dit artikel onderzoekt de betekenis van de term milieuverantwoordelijkheid. Helaas wordt de term milieuverantwoordelijkheid (of maatschappelijke verantwoordelijkheid) veelal gebruikt om onverantwoordelijk milieugedrag aan te kaarten. In mijn blog over beschuldigen heb ik beweerd dat het gemakkelijk is om onszelf van iets vrij te pleiten door anderen daarvan te beschuldigen. In dat artikel vertelde ik ook hoe milieubelasting kan worden verminderd zonder iemand iets te verwijten. Wat zou de betekenis van milieuverantwoordelijkheid in een dergelijk positief en constructief verband kunnen zijn?

Om dit te verkennen, nodig ik u uit om hiervoor een onderscheid te maken tussen gezonde verantwoordelijkheid en ongezonde verantwoordelijkheid. Gezonde verantwoordelijkheid gaat over het goedmaken van veroorzaakte schade (zoals wanneer je roekeloos een aanrijding met je auto hebt veroorzaakt), terwijl ongezonde verantwoordelijkheid gaat om het voelen van verantwoordelijkheid voor schade die je niet hebt veroorzaakt (zoals de verantwoordelijkheid die mensen kunnen voelen die als enigen een bepaald ongeluk hebben overleefd). Gezonde milieuverantwoordelijkheid gaat over het efficiënt gebruik van grondstoffen. Het voor jezelf of anderen stellen van onhaalbare milieudoelen is een vorm van ongezonde milieuverantwoordelijkheid. Zie mijn eerdere blogs en specifiek die over Rousseau. Beide soorten milieuverantwoordelijkheid vloeien voort uit een oprechte wens om de milieubelasting te verminderen, maar onrealistische verwachtingen, zoals die welke samenhangen met het moderne milieu denken, leiden tot onevenredige verantwoordelijkheidsgevoelens. Dit kan motiverend werken, maar de kans is groter dat het immobiliseert. Zoals het dilemma tussen het nemen van tijd voor jezelf en er voor je gezin zijn. Gezonde milieuverantwoordelijkheid gaat over het nemen van effectieve maatregelen, zoals op feiten gebaseerde energie besparing.

Verantwoordelijkheid gaat over normen en waarden en over de mogelijkheid om te handelen in overeenstemming met die normen en waarden. Bij milieuverantwoordelijkheid gaat het om goed en fout milieugedrag. Bij het bespreken van gezonde milieuverantwoordelijkheid is het de uitdaging om een reeks werkbare milieunormen te ontwikkelen. Er bestaan al wel universele ideeën en idealen zoals duurzame ontwikkeling, het voorzorgsbeginsel en maatschappelijk verantwoord ondernemen, en zij geven ook een richting aan (minder belasting is beter), maar ze zijn selectief en geven niet aan waar de grenzen van het acceptabele liggen. Wat moet worden beschermd en in welke mate? Zonder duidelijke grenzen is alles acceptabel en is niets acceptabel. Verbetering aan de hand van waarden en normen die niet zijn vastgelegd, is niet meetbaar. Dit is te vergelijken met ontevredenheid over het aantal dodelijke verkeersslachtoffers zonder het invoeren van een snelheidsbeperking.

Gezonde milieuverantwoordelijkheid gaat dus vooral om het kunnen handelen ondanks een gebrek aan duidelijke normen, waarden en grenzen.

Ik zal dit verder bespreken onder de koppen van eigen verantwoordelijkheid, verantwoordelijkheid voor anderen en contextuele veranderingen. Ik kan me alleen verantwoorden voor dat wat ik kan beïnvloeden. Daarbinnen ben ik verantwoordelijk voor mijn eigen gedrag, maar ik sta ook in contact met anderen en moet de context van mijn gedrag in overweging nemen.

Eigen verantwoordelijkheid

Gezonde persoonlijke verantwoordelijkheid vereist dat ik me gedraag en dat ik mijn beloftes nakom. U zult me niet horen zeggen dat ik 3 meter lang ben of dat ik door muren heen kan kijken. Ik beweer ook niet dat ik duurzaam kook, alleen maar vanwege het feit dat ik een elektrische kookplaat bezit.

Het beschuldigen van anderen is ook een indicator van ongezonde verantwoordelijkheid; evenals het accepteren van verantwoordelijkheid voor iets dat ik niet heb gedaan. In dergelijke gevallen ben ik het mezelf verschuldigd om oprecht met mezelf te zijn en me ervan te verzekeren dat mijn beslissingen op objectieve gegevens en rationeel denken zijn gebaseerd. Om bij het voorbeeld van een auto-ongeluk te blijven: verzeker je ervan dat je inderdaad verantwoordelijk bent voor het ongeval voordat je jezelf daarvan beschuldigt op basis van het feit dat je die ochtend in je auto bent gestapt.

De meeste milieuproblemen zijn cumulatieve vraagstukken; dat wil zeggen: vervuiling die pas een probleem is geworden omdat een groot aantal kleine bronnen het tot een probleem maken. Denk aan rivier- en luchtvervuiling. U zou gelijk hebben als u beweert dat uw emissies zelf geen probleem veroorzaken. Concluderen dat we daarom niet bij hoeven te dragen aan een oplossing van het grotere probleem, of geen genoegen zouden moeten nemen met een kleiner aandeel, zou echter onjuist zijn. Het is een teken van ongezonde milieuverantwoordelijkheid om te benadrukken dat onze individuele bijdragen klein zijn. Dit wordt ook wel de tragedie van de meent genoemd. Bekijk hiervoor de hieronder opgenomen TED Talk van Naoko Ishii.

Onze keuzes zijn een reflectie van de prioriteiten in onze individuele levens. Waar besteed ik mijn energie, tijd en geld aan? Milieubescherming is belangrijk, maar de veiligheid van mijn gezin ook. Binnen wat ik kan beïnvloeden moet ik vaak tegenstrijdige belangen afwegen. Ongezonde milieuverantwoordelijkheid benaderd de bescherming van het milieu als een op zichzelf staand thema; en kan daarbij niet afwijken van het onrealistische ideaal dat iedere vervuiling er een teveel is.

Beide soorten milieuverantwoordelijkheid vloeien voort uit een oprechte wens om de milieubelasting te verminderen.

Onrealistische verwachtingen leiden tot onevenredige verantwoordelijkheids-gevoelens.

Verantwoordelijkheid voor anderen

Verantwoordelijkheid voor anderen verwijst naar de noodzaak om samen te werken. Ik ben niet het enige lid van de samenleving of enige inwoner van deze planeet. Andere mensen hebben dezelfde rechten als ik. En mensen delen de aarde met andere dieren en planten met vergelijkbare rechten. We zijn voor onze overleving van natuurlijk grondstoffen afhankelijk en het milieu is van onze bescherming afhankelijk.

Die onderlinge afhankelijkheid maakt me niet alleen verantwoordelijk voor mijn gedrag en vereist dat ik met anderen samenwerk, maar ook dat ik eerbied betuig en redelijk ben.

De complexiteit van mondiale sociale en milieuproblemen kan overweldigend zijn en samenwerken lijkt misschien een ongewenste laag van complexiteit toe te voegen. Ik zie me niet als iemand die goed met mensen om kan gaan, maar ik heb wel geleerd dat het hebben van macht niet zo ideaal is als vaak wordt aangenomen. Afwijkende standpunten en individuele bezwaren bieden vaak meer opening voor verbetering dan het bewonderend volgen van een sterke leider die zelf geen oplossing heeft. Het is beter om de wensen die er zijn in een gezamenlijke visie te vertalen dan een dogmatische oplossing op te leggen. Als we elkaar ondersteunen dan haken er minder mensen af. Het begeleiden van mensen bij het realiseren van hun potentieel is effectiever dan ze te vertellen wat ze moeten doen en het betrekken van elkaar bij het opstellen en onderhouden van een gezamenlijke visie is beter dan het probleem zelf maar te gaan oplossen.

Samenlevingen reguleren individueel gedrag door geschreven en ongeschreven regels. Als u voor een bedrijf werkt, dan heeft u met een veelvoud van milieuvoorschriften te maken. Als je een gewone burger bent, is er een wet tegen het weggooien van rommel op straat en in de natuur, maar dat is het wel zo’n beetje. Vervuiling door de consument wordt hoofdzakelijk beheerst door de productie van producten te reguleren en door belastingen te heffen. Deze verdeling van verantwoordelijkheid is in ons collectieve onbewuste verankerd. Dat is praktisch maar inefficiënt. Het ontzorgen van de consument is een te simplistische benadering. Het zadelt de consument tevens met ongezonde gevoelens van onvoldane verantwoordelijkheid op die daarbij de vicieuze cirkel van het status quo blijven voeden.

Zonder duidelijke grenzen is alles acceptabel en is niets acceptabel.

Het verschil tussen gezonde milieuverantwoordelijkheid en ongezonde milieuverantwoordelijkheid is meer dan een abstract ethisch verschil. Op filosofisch niveau gaat het over het verschil tussen realiteit en romantiek. Wat motivatie betreft gaat het om het verschil tussen persoonlijke kracht en onmogelijkheid. Op psychologisch niveau gaat het over het verschil tussen medeleven en schaamte. Als we ons op deze verschillen richtten, dan zullen we onze onderliggende menselijke waarden en normen ontdekken en mogelijkheden zien om de situatie op zijn minst een beetje te verbeteren.

Lao Tzu

Als je niet van richting verandert, zou je weleens op je bestemming aan kunnen komen.